Το όνομα Ζάκυνθος όπως αναφέρει ο Όμηρος το έλαβε από τον Ζάκυνθο, που ήταν γιος του βασιλιά της Τροίας Δάρδανου. Ο Ζάκυνθος έφτασε στο νησί από την Αρκαδική Πόλη Ψωφίδα και εγκαταστήθηκε γύρω στα 1500 π.χ όπου έκτισε την ομώνυμη πόλη.

Οι άποικοι αυτοί ονόμασαν την ακρόπολη του νησιού Ψωφίδα για να θυμούνται την πατρίδα τους. Έτσι λοιπόν οι πρώτοι κάτοικοι πιστεύεται ότι ήταν οι Αχαιοί όμως σύμφωνα με τον Πλίνιο το νησί είχε κατοίκους πριν από το 3000 π.χ και ονομάζονταν Υρία από τον προηγούμενο οικιστή τον ήρωα Υριέα ο οποίος προέρχονταν από την Υρία της Βοιωτίας. Ο ιστορικός μελετητής Γούντ αναφέρει πως το όνομα του νησιού οφείλεται στην ορεινή μορφολογία του Ζα-κυνθος όπου στα αρχαία σημαίνει πολύ – λόφος. Άλλοι μελετητές αποκαλούν το νησί με διάφορα ονόματα όπως Ιάκυνθος, Διάκυνθος, Ζάκητα, Jacinthum, Jantes και Lesante.

Οι απόγονοι του Ζακύνθου δημιούργησαν έναν αξιοσημείωτο πολιτισμό και άρχισαν να ιδρύουν αποικίες για την εξάπλωση του. Μία από αυτές αποτέλεσε η Ζακάνθα αποικία στην Ισπανία όπου καταστράφηκε το 218 π.χ, η πόλη Κυδωνιές στην Κρήτη και η πόλη Φωκίδα στο Πυρρηναίο πάλι στην Ισπανία. Το νησί κατάλαβε ο βασιλιάς της Κεφαλληνίας Αρκείσιος όπου τον διαδέχτηκε πολύ αργότερα ο βασιλιάς της Ιθάκης Οδυσσέας. Έτσι λοιπόν στους μυκηναϊκούς χρόνους το νησί αποτελούσε τμήμα του βασιλείου της Ιθάκης και οι Ζακυνθινοί μαζί με τον Οδυσσέα έλαβαν μέρος στην εκστρατεία της Τροίας. Ο Όμηρος αποκάλεσε το νησί «υλήεσσαν» δηλαδή κατάφυτη. Μετά τον Τρωικό πόλεμο η Ζάκυνθος φαίνεται ότι αποσπάσθηκε από την κυριαρχία της Ιθάκης  και ότι για επτά περίπου αιώνες δημιούργησε ελεύθερο δημοκρατικό βίο.

Η γεωγραφική θέση, το εύφορο έδαφος και οι πηγές πίσσας του νησιού έπαιξαν ενεργό ρόλο στην οικονομική ανάπτυξη του νησιού με αποτέλεσμα τον 6ο αι. π.χ να κοπεί αργυρό νόμισμα  το οποίο απεικόνιζε το τρίποδα το ιερό σύμβολο του Απόλλωνα το οποίο διαδέχτηκε η λύρα τον 5ο αι. π.χ. Το 455 π.χ η Ζάκυνθος ενώθηκε με την συμμαχία των Αθηναίων όπου μετά την συντριβή της βρέθηκε κάτω από την κατοχή των Λακεδαιμονίων με αποτέλεσμα την αλλαγή του δημοκρατικού πολιτεύματος σε ολιγαρχικό.

Κατά την περίοδο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας η Ζάκυνθος εντάσσεται στην ρωμαϊκή επαρχία της Αχαίας και άρχισε να αποτελεί τόπο επίσκεψης διάσημων διανοούμενων της Ρώμης. Στους Μιθριδατικούς πολέμους οι Ζακυνθινοί κρατούν ουδέτερη στάση ενώ παράλληλα στην Ζάκυνθο ξεκινάει και η διάδοση του Χριστιανισμού την οποία άρχισε κατά μία εκδοχή η Μαρία η Μαγδαληνή και κατά την άλλη η Αγία Βεατρίκη.

Το νησί όμως μέσα σε αυτά τα χρόνια κατάφερε να οργανωθεί διοικητικά και να αναπτυχθεί οικονομικά με αποτέλεσμα ο πληθυσμός να φτάνει τις 25.000. Παρά τις προσπάθειες των Βενετών οι Τούρκοι καταλαμβάνουν το νησί και η καταστροφή και η λεηλασία πραγματοποιούνται.

Το 1485 μέσα από διπλωματικούς αγώνες οι Βενετοί ξαναπαίρνούν την Ζάκυνθο με τον όρο να πληρώνουν 500 δουκάτα το χρόνο στον Σουλτάνο. Οι Βενετοί επέβαλαν τους νόμους τους και χώρισαν τους κατοίκους σε τρεις κατηγορίες : τους ευγενείς (nobili), οι οποίοι γραφόντουσαν και στην λεγόμενη «Χρυσή Βίβλο» (libro d’oro),τους αστούς (civili) και τους ποπολάρους (popolari).Mε την παροχή προνομίων, φοροαπαλλαγών και την παραχώρηση κτισμάτων και σπιτιών επιτυγχάνουν να ξαναζωντανέψουν το νησί.

Είναι σημαντικό το γεγονός πως παρά την συνεχή ανανέωση κατοίκων και αλλαγή πληθυσμού το ζακυνθινό στοιχείο παραμένει αναλλοίωτο, σε αυτό πρωταγωνιστικό ρόλο έπαιξαν οι κάτοικοι οι οποίοι αφομοίωναν τα καλύτερα στοιχεία των ξένων πολιτισμών, διατηρώντας ανέπαφα τα τοπικά γνωρίσματα τους. Μέσα σε λίγα χρόνια το νησί ανακυρίζεται σε “Φλωρεντία της Ελλάδας” και αυτό λόγω της επιβλητικής αρχιτεκτονικής στα κτίσματα, τις γραφικότατες και μοναδικές στοές και τους καλοσχηματισμένους δρόμους.

Η ειρηνική ζωή των ζακυνθινών διακόπτεται το 1499 με την Βενετουρκική σύρραξη και το νησί μετατρέπεται σε σταθμό ανεφοδιασμό και προετοιμασίας του Βενετικού και Γαλλικού στόλου. Μπροστά στο όραμα της ελεύθερης Ελλάδας πολλοί ζακυνθινοί με προσωπική τους συμμετοχή σε πλοία βοηθούν τους Έλληνες στην ναυμαχία της Ναυπάκτου το 1571 όπου ο τούρκικος στόλος κατατροπώνεται.

Την περίοδο του Κρητικού πολέμου (1645-1669) τα Επτάνησα θα παίξουν αποφασιστικό ρόλο στις μάχες κατά των Τούρκων. Οι Βενετοί ανταλλάζουν την Κρήτη με τους Τούρκους με την συμφωνία να σταματήσουν να πληρώνουν φόρο για την Ζάκυνθο, έτσι πολλοί κρητικοί επιλέγουν την Ζάκυνθο ως νέα πατρίδα.

Το 1770 περίπου 8.000 πελοποννήσιοι καταφεύγουν στο νησί για να αποφύγουν την μανία των Τούρκων. Το 1797 το νησί περνάει στους δημοκράτες Γάλλους ενώ το 1798 παραδίδεται στους Ρώσους. Το 1800 υπογράφεται συνθήκη ανάμεσα σε Ρωσία και Τουρκία όπου αποφασίζεται η ίδρυση της Επτανησιακής Πολιτείας ,του πρώτου ανεξάρτητου Ελληνικού κράτους το οποίο κράτησε επτά χρόνια.

Το 1807 μετά από πολλούς διπλωματικούς αγώνες η Ζάκυνθος για δύο χρόνια περνάει στην κυριαρχία των Γάλλων αυτοκρατορικών και στην συνέχεια στους Άγγλους. Οι Άγγλοι ορίζουν την Ζάκυνθο ως πρωτεύουσα του Κράτους του Ιονίου. Κατά την περίοδο της Αγγλικής κατοχής οργανώνεται η δημόσια υγεία, γίνονται έργα στην ύδρευση και στην οδοποιία.

Γύρω στα 1814 ιδρύονται τα “Ηνωμένα Κράτη των Ιόνιων Νήσων” στα οποία περικλείονται όλα τα νησιά του Ιονίου. Την ίδια περίοδο οι Έλληνες ιδρύουν την Φιλική Εταιρεία με απώτερο σκοπό να οργανώσουν την επανάσταση που τόσο καιρό προετοιμάζουν, έτσι το 1818 η έδρα της φιλικής εταιρείας μεταφέρεται στην Ζάκυνθο. Όταν οι Άγγλοι αντιλαμβάνονται την ύπαρξη της Φιλικής Εταιρείας στο νησί ξεσπούν έρευνες και διώξεις κατά των υπευθύνων και συμμετεχόντων. Με την κήρυξη της επανάστασης του 1821 οι Ζακυνθινοί συμμετέχουν στους αγώνες κατά του Τούρκικου ζυγού παρά τις αγγλικές απαγορεύσεις και έντονες αντιδράσεις.

Ο ελληνικός στρατός υποδέχεται λαμπρά και ζητωκραυγάζεται από τους Ζακυνθινούς στις 14 Ιουλίου μέσα σε ένα κλίμα πανηγυριών. Έτσι μετά από εκατοντάδες χρόνια κατοχής τα Επτάνησα πλέον ανήκουν στο ελλαδικό χώρο και ενώνουν την μοίρα τους με τους υπόλοιπους έλληνες οραματίζοντας ένα καλύτερο μέλλον.

Κατά την διάρκεια του δεύτερου παγκοσμίου πολέμου το νησί καταλαμβάνεται το 1941 από την Ιταλία, το 1943 περνάει στην Γερμανική κατοχή και το 1944 απελευθερώνεται με την υποχώρηση των Γερμανικών στρατευμάτων από την Ελλάδα.